خبرگزاری فارس: مدیریت باشگاه‌های حرفه‌ای نشان می‌دهد که حق پخش تلویزیونی بزرگ‌ترین منبع درآمد در فوتبال است و تیم‌ها با دریافت مبالغ هنگفت از پخش مسابقات راحت‌تر به حیات خود ادامه می‌دهند.

به گزارش خبرگزاری فارس، پوشش و پخش رویدادهای ورزشی در تلویزیون، رادیو و سایر رسانه‌ها، زمان بسیاری است که جای خود را در میان برنامه شبکه‌های مختلف پیدا کرده است. این موضوع بی‌آنکه بدانیم، به بخشی از زندگی روزمره ما تبدیل شده و همواره پیگیری مستقیم برنامه‌های ورزشی، قسمتی از برنامه روزانه ما را پر می‌کند. رسانه‌ها، برنامه‌های زنده ورزشی را به همراه گزارشگر و تحلیلگر روی آنتن می‌فرستند تا بیننده و شنونده در جریان تمامی رخدادها و پیشینه مربوط به آن قرار گیرد. برای پخش مستقیم، مبالغ هنگفتی هزینه می‌شود و افراد بسیاری درگیر کارهای آن هستند.

*تاریخچه
نخستین بار یازدهم آوریل 1921 در پیتسبرگ ایالت پنسیلوانیا بود که یک مسابقه ورزشی گزارش شد. ایستگاه رادیویی این شهر، 10 راند مسابقه بوکس بین جانی ری و جانی راندی را پخش کرد که بسیاری از مردم آمریکا آن را گوش کردند. پنجم آگوست همان سال یک مسابقه بیسبال پخش شد که با استقبال بیشتر مردم رو به رو شد. سرانجام دو ماه بعد و درست در هشتم اکتبر، نخستین مسابقه ورزشی به صورت زنده از این شبکه رادیویی پخش شد. در ادامه این روند، مسابقه فوتبالی که بین دانشگاه پیتسبرگ و دانشگاه وست ویرجینیا برگزار گردید، از خاطر هیچکس پاک نخواهد شد. از آن پس مسابقه‌های بسیاری از رادیو به صورت زنده پخش شدند تا اینکه در سال 1936 پخش زنده به تلویزیون نیز راه یافت. المپیک تابستانی برلین، نخستین تورنمنتی بود که به شکل مستقیم روی آنتن فرستاده شد تا سرآغاز تحول بزرگی در ورزش و رسانه باشد.

*حق پخش تلویزیونی و قراردادهای آن
پخش زنده مسابقه‌های ورزشی در شبکه‌های مختلف و پرداخت هزینه آن به وسیله این شبکه‌ها به باشگاه‌ها و فدراسیون‌های مربوطه، امری عادی در جهان رسانه و ورزش است. به واقع، این یک موضوع پذیرفته شده است که یک شبکه تلویزیونی یا ماهواره‌ای مسابقه زنده‌ای را پخش کند و هزینه مربوط به آن را نیز بپردازد. قراردادهای یک یا چندین ساله شبکه‌ها با باشگاه‌ها و لیگ‌های مختلف، با مبالغ هنگفتی بسته می‌شوند و حامیان مالی و کمیته‌های بازاریابی فراوانی در آن دخیل هستند.

حق پخش در سال‌های اخیر به بخش کلیدی درآمد باشگاه‌ها تبدیل شده که در این میان سهم باشگاه‌های بزرگ بسیار بیشتر بوده است. بخش مالی باشگاه‌ها در طول دو دهه اخیر تغییر بسیاری را تجربه کرده که به شکل مستقیم یا غیرمستقیم تحت تأثیر تلویزیون بوده‌اند. طی دهه 90 میلادی پخش‌های تلویزیونی به نوعی به بلوغ رسیدند. به شکل ویژه، پرداخت‌های تلویزیون به باشگاه‌ها موجب شد تا سطح درآمدها بالا رفته و سران باشگاه‌ها بتوانند آزادانه به توسعه تیم خود در همه بخش‌ها بپردازند. پله‌های ترقی یکی پس از دیگری طی شدند و فرهنگ جدیدی وارد دنیای ورزش و به ویژه فوتبال شد. درآمدهای کلان وارد این رشته ورزشی شد که از هر سو به آن نگریسته شود موجب پیشرفت این رشته پرهوادار شده است. در سال 1996 باشگاه منچستر یونایتد به عنوان نخستین باشگاهی مطرح شد که درآمد کلانی را در یک سال مالی به دست آورده است. آنها در آن سال 134 میلیون یورو درآمد داشتند که 20 درصد آن مربوط به حق پخش تلویزیونی بود. این یعنی یک پنجم کل درآمد. اگر به درآمد آنها در سال 2010 نیز نگاهی بیندازیم می‌بینیم که در مجموع این باشگاه 350 میلیون یورو درآمد داشته، ولی نکته قابل توجه این است که از این مبلغ 128 میلیون یورو مربوط به حق پخش تلویزیونی بوده یا به عبارت دیگر 37 درصد کل درآمد. این یعنی افزایش چشمگیر درامدها از راه تلویزیون و بالا رفتن نقش آن در سرنوشت باشگاه‌ها. اگر مجموع درآمد باشگاه‌های لیگ انگلیس از پخش تلویزیونی را مورد توجه قرار دهیم، به رقم هنگفت 1،9 میلیارد یورو خواهیم رسید که 44 درصد از کل درآمد باشگاه‌های حاضر در این لیگ است که رقم قابل توجهی است.

در بررسی سایر لیگ‌های اروپایی مانند سری A، بوندسلیگا و لالیگا نیز به نتایج مشابهی می‌رسیم. لیگ فرانسه نیز هر چند دیرتر از سایر لیگ‌های معتبر اروپایی ولی قدم در این راه گذاشت تا جایی که امروز می‌بینیم تیم‌هایی مانند لیون و مارسی نیز با پشتوانه‌های خوب مالی می‌توانند در لیگ قهرمانان اروپا و در برابر تیم‌هایی چون رئال مادرید و منچستریونایتد صف آرایی کرده و آنها را به دردسر بیندازند. در لیگ ایتالیا قراردادهای مربوط به حق پخش تلویزیونی برای سه باشگاه بزرگ این کشور یعنی میلان، یوونتوس و اینترمیلان به بیش از یکصدمیلیون یورو برای هر باشگاه رسیده است. هرکدام از این باشگاه‌ها برای هر فصل رقمی بین 141 تا 131 میلیون یورو دریافت می‌کنند که این رقم تا 60 درصد هزینه‌های سالیانه آنها را پوشش می‌دهد.

* فهرست تیم‌هایی که بیشترین درآمد را از راه حق پخش تلویزیونی داشته‌اند. (سال 2010)

تیم میلیون یورو میزان رشد نسبت به سال گذشته

رئال مادرید 439 36درصد
بارسلونا 398 44درصد
منچستریونایتد 350 37درصد
بایرن مونیخ 323 26درصد
آرسنال 274 38درصد
چلسی 256 41درصد
میلان 236 60درصد
لیورپول 225 43درصد
اینتر 225 62درصد
یوونتوس 205 65درصد


*قراردادهای تلویزیونی در ترکیه
در ابتدای فصل گذشته فوتبال در ترکیه، شرکت دیجی‌ترک قراردادی چهار ساله با فدراسیون فوتبال ترکیه امضا کرد که طی آن تمامی حق و حقوق مربوط به پخش تلویزیونی فوتبال در ترکیه به این شرکت واگذار شد. این قرارداد تا پایان سال 2014 معتبر است که اگر هر دو طرف مایل به ادامه همکاری باشند، ارتباط میان فدراسیون فوتبال ترکیه و شرکت دیجی ترک ده ساله خواهد شد. این شرکت که در بخش اینترنت و موبایل فعالیت می‌کند، طی قرارداد اخیر خود موظف است سالیانه 321 میلیون دلار به فدراسیون فوتبال بابت پخش مسابقه‌های لیگ ترکیه پرداخت کند که در مجموع چهار سال، رقم دریافتی فدراسیون فوتبال، بیش از یک میلیارد دلار خواهد بود.

مهمت امین کارامهمت، مدیرعامل شرکت دیجی ترک پس از امضای این قرارداد بسیار خوشحال بود و در گفت وگویی که انجام داده اعلام کرده بود: از اینکه توانستیم با فدراسیون فوتبال قرارداد ببندیم، رضایت بسیاری دارم زیرا از سویی بزرگی و قابل اعتنا بودن شرکتمان را ثابت کردیم و از طرفی نیز می‌دانیم با پولی که به فوتبال ترکیه تزریق خواهد شد، رشد قابل ملاحظه‌ای را در این ورزش شاهد خواهیم بود.

*بررسی حق پخش تلویزیونی در ایران
اواخر تیرماه گذشته بود که در خبری اعلام شد فدراسیون فوتبال و سازمان صدا و سیما برای پرداخت حق پخش تلویزیونی به توافق رسیده‌اند. این خبر به تیتر نخست رسانه‌ها و نشریه‌ها تبدیل شد و باشگاه‌ها به دریافت حقی که سال‌ها از آن‌ها سلب شده بود امیدوار شدند. مبلغ مورد توافق این دو سازمان 96.5 میلیارد تومان برای 3 سال اعلام شد که ممکن است در نگاه اول مبلغ زیادی باشد ولی حقیقت چیز دیگری است. میلغ سالیانه دریافتی فدراسیون فوتبال چیزی حدود 32 میلیارد تومان خواهد شد. اگر فرض بر آن باشد که حق پخش تلویزیونی در لیگ برتر ایران به شکل مساوی بین 18 تیم حاضر در لیگ تقسیم شود، به هر تیم نزدیک به 2 میلیارد تومان پرداخت خواهد شد که در مقایسه با مبالغ دریافتی تیم‌های فوتبال در سراسر دنیا رقم ناچیزی است. از سویی هنوز زمان اجرایی شدن این قرارداد و هم‌چنین پرداخت شدن مبلغ آن به تیم‌های حاضر در لیگ برتر مشخص نشده است. باید منتظر ماند و دید آیا این موضوع نیز مانند برخی وعده‌های مسئولان روی میز فدراسیون خاک خواهد خورد یا این‌بار با عملی شدن این قرارداد، به بسیاری از مشکلات موجود در فوتبال پایان داده شده و به سوی حرفه‌ای شدن واقعی باشگاه‌ها پیش خواهیم رفت یا خیر.

نگاهی اجمالی به درآمد باشگاه‌ها در لیگ‌های مختلف
لیگ‌های مختلف دنیا برای پخش رقابت‌های ورزشی مبالغ هنگفتی از تلویزیون و شبکه‌های ماهواره‌ای دریافت می‌کنند. همان‌طور که در بالا اشاره شد، لیگ ترکیه 321 میلیون دلار دریافتی دارد که بین 20 تیم حاضر در لیگ و بنابه بندهای قرارداد تقسیم خواهد شد. لیگ‌های معتبر اروپایی نیز با توجه به‌ شرکت‌های طرف قرارداد، مبالغ قابل توجهی دریافت می‌کنند. لیگ برتر انگلیس که پر بیننده‌ترین لیگ در اروپا است و از شبکه اسکای نیز پخش می‌شود، سالانه مبلغی نزدیک به یک میلیارد و دویست میلیون یورو به لیگ این کشور پرداخت می‌کند. پرداخت سالانه در سری A ایتالیا نهصد میلیون یورو است. این رقم در اسپانیا به پانصد میلیون یورو، در آلمان چهارصد میلیون و در فرانسه نیز ششصد و پنجاه میلیون یورو است.

*زور فوتبال به تلویزیون می‌رسد؟
صد و پنجاه سال پیش بزرگ‌ترین پیشگوها و اقتصاددانان نیز نمی توانستند پیش بینی کنند ورزشی به وجود خواهد آمد که روزی تبدیل به صنعت سودآوری می‌شود که گردش مالی آن با بودجه قاره‌ آفریقا برابری می‌کند. در ایران نیز تلاش هزاران کشاورز و زیر کشت بردن هکتارها زمین و در نهایت صادرات 160 میلیون دلاری زعفران به اندازه‌ای است که ملحق شدن کریستیانو رونالدو به رئال مادرید با 93 میلیون دلار، بیش از 50 درصد کل صادرات و برآیند تلاش هزاران کشاورز ایرانی را در برمی‌گیرد.
فوتبال، نام ورزشی است که تاثیرگذاری اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی آن، به زبان مشترک جهانیان بدل شده تا جایی که فینال جام‌جهانی تبدیل به واقعه‌ای می‌شود که در زمان برگزاری، میلیاردها نفر را مقابل تلویزیون‌ می‌نشاند که از این نظر، هیج‌کدام از وقایع مهم در سراسر دنیا نمی‌توانند تا این حد بیننده‌هایی با فرهنگ‌ها، زبان‌ها و علایق متفاوت را به پیگیری موضوعی وادار کنند.

وقتی پدیده‌ای چنین گستردگی یافت و مورد توجه قرار گرفت، کسانی که به دنبال سرمایه‌گذاری و درآمدزایی هستند، به آن هجوم می‌آورند تا هر روز خبر تازه‌ای از رشد اقتصادی آن به گوش برسد. درآمد ناشی از نقل و انتقال‌ها و حق پخش تلویزیونی که تبلیغ و آگهی‌های بازرگانی را به دنبال خود دارند، موضوعی است که سراسر آن را سود مالی فرا گرفته است. فوتبال گردش مالی عظیمی دارد که فاکتورهایش را به جامعه تحمیل کرده و تبدیل به صنعت شده است.حق پخش تلویزیونی و تبلیغاتی که پیرامون فوتبال صورت می گیرد، اجزای صنعت فوتبال هستند که به رشد آن کمک بسیاری کرده‌اند. کمتر پدیده‌ای وجود دارد که تا این حد درآمدزا باشد و از سویی بتواند موجب جلب توجه عموم شود.

ابعاد اقتصادی فوتبال زمانی پایه گذاری شد که رسانه‌های بریتانیا برای تبلیغ کالاهایشان از بازیکنان فوتبال استفاده کردند. پس از آن برزیلی‌ها نیز متوجه شدند اگر به باشگاه های اروپایی بروند و فوتبال بازی کنند، درآمد بسیار بیشتری خواهند داشت تا اینکه در مزارع قهوه عرق بریزند. اسپانسرها نیز به اهمیت فوق العاده فوتبال پی بردند تا سیل سرمایه گذاری‌های کلان بر روی این رشته ورزشی سرازیر شود و یک صنعت سودآور ظهور کند.

یکی از مهم‌ترین و در واقع اصلی‌ترین عامل‌های حیات یک تیم فوتبال در کشورهای صاحب لیگی چون ایتالیا، انگلستان، اسپانیا، فرانسه و آلمان، فروش حق پخش تلویزیونی است. لیگ انگلستان که پیشینه‌ای بیش از یک قرن دارد. تیم‌های این کشور که شاید نام بسیاری از آن‌ها را نشنیده‌‌ایم، بیش از صد سال است که تاسیس شده‌اند. در این لیگ و برخلاف لیگ ایران که مقام چهارمی و چهاردهمی تفاوتی ندارند، بدست آوردن هر رتبه‌ای در پایان فصل به میزان درآمد باشگاه مربوط است. حق پخش تلویزیونی و جذب اسپانسر بخش بزرگی از درآمدهای باشگاه را در بر می‌گیرند به شکلی که باشگاه‌ها بدون این درآمدها قادر به ادامه حیات خود نیستند. به همین دلیل تیم‌های حاضر در این لیگ، پیش از پایان فصل و در صورت مشخص شدن قهرمان و تیم‌های سقوط کننده، به هیچ وجه رقابت‌ها را تمام شده نمی‌دانند و تا آخرین روز برای بهتر شدن جایگاهشان در جدول می‌جنگند. به همین دلیل هیچ‌گاه از جذابیت‌ بازی‌ها کاسته نمی‌شود.

در پایان سال 2006 اعلام شد درآمد باشگاه‌های لیگ انگلیس به شکل میانگین بیش از 10میلیون پوند در سال افزایش خواهد یافت. این افزایش درآمد از قراردادهای پخش تلویزیونی مسابقه‌ها در خارج از انگلیس ناشی می‌شود. تقاضای رو به رشد کشورهای آسیایی از جمله خاورمیانه، به لیگ برتر این اجازه را داده است تا قراردادهای هنگفتی امضا کنند که بسیار بیشتر از سطح درآمد سال 2006 بوده است.

پخش تلویزیونی درآمدهای نجومی برای باشگاه‌های انگلیس دارد. باشگاه‌هایی که در انتهای جدول قرار می‌گیرند نیز می‌توانند انتظار درآمدهای بالا داشته باشند زیرا در ابتدای سال 2010 قراردادی بین اتحادیه فوتبال انگلیس و شبکه اسکای به ارزش بیش از دو میلیارد و دویست و پنجاه میلیون پوند بسته شده است. توجه به ارقامی که بابت حق پخش از تلویزیون به باشگاه‌های حرفه‌ای اروپایی تعلق می‌گیرد، از آن جهت برای ما حایز اهمیت است که تیم‌های لیگ ایران در حالیکه چند سالی است لقب حرفه‌ای را یدک می‌کشند، هیچ سهمی از درآمد ناشی از پخش مسابقه‌های خود ندارند. این موضوع به معضل بزرگی در فوتبال ما تبدیل شده است.


*یک داستان قدیمی
چند سالی است که موضوع پرداخت حق پخش مسابقه‌های لیگ برتر فوتبال ایران به‌وسیله صدا و سیما سخن‌های جدی به میان آمده ولی مشکل‌هایی که در راه اجرایی شدن این موضوع وجود دارند، این ماجرا را به داستانی عجیب تبدیل کرده است. به دلیل ناممکن بودن تاسیس شبکه‌های خصوصی در ایران، شبکه‌های دولتی بی‌رقیب‌ هستند و این موجب شده که در تمام این سال‌ها فوتبال باشگاهی و ملی، چشمشان به دست سازمان صدا و سیما باشد.
این سازمان با بودجه‌‌ای نجومی، همواره به مسابقه‌های لیگ برتر به عنوان یک درآمد حاضر و آماده نگاه می کند که علاوه ‌بر پر کردن جدول برنامه‌ها و وقت بیننده به ساده‌ترین شکل، می‌تواند منبع درآمدی عظیم از راه جذب آگهی باشد. این در حالی است که سازمان صدا و سیما تا به امروز حاضر نشده یک ریال بابت پخش مسابقه‌های فوتبال بپردازد یا باشگاه‌ها را در درآمد میلیاردی خود سهیم کند. باشگاه‌ها بارها برای گرفتن حق خود تلاش کرده‌اند ولی این تلاش‌ هیچ‌گاه نتیجه مطلوبی نداشته است.

از آنجایی که این موضوع مشمول گذشت زمان نخواهد شد، جابه‌جایی مدیران نیز نتوانسته صورت مساله را تغییر دهد و دریافت حق پخش تلویزیونی هم‌چنان یکی از بزرگ‌ترین دغدغه‌های فوتبال محسوب می‌شود که از سوی مراجع قانونی بی‌پاسخ مانده است. اکنون نیز باشگاه‌های فوتبال در انتظار آن هستند که از درآمد پخش تلویزیونی نه به عنوان کمک یا صدقه، بلکه به عنوان حق قانونی خود برخوردار شوند.

تنها باری که در ایران حق پخش تلویزیونی به یک باشگاه پرداخت شد، بازی تیم پرسپولیس و بایرن مونیخ بود که صدا و سیما برای اولین و آخرین بار مبلغی را برای اجاره پخش این بازی به سرخ‌های تهرانی پرداخت کرد. این کار به شدت زیر دندان فوتبالی‌ها مزه کرد. پرسپولیس در همان سال از محل بلیت ‌فروشی در یکسال، 150میلیون تومان درآمد داشت. این در حالی است که رقمی که سازمان صدا و سیما بابت همان یک بازی به پرسپولیس پرداخت کرد، 175میلیون تومان بود! این خبر دهان به دهان چرخید تا تبدیل به جرقه‌ای شد که همگان یاد حقوق از دست رفته‌شان بیفتند.

چندین سال پیش قرار شد خصوصی‌سازی باشگاه‌ها مورد توجه قرار گیرد و صحبت‌هایی در مورد منابع درآمد باشگاه‌ها نیز انجام شد. به اعتقاد برخی، باید بودجه‌ای به صدا و سیما در مورد حق پخش تلویزیونی اختصاص داده شود تا آنها از این بودجه برای پرداخت حق پخش بازی‌های فوتبال هزینه کنند. البته در این راه مشکل هایی وجود داشت که قرار شد از طریق مجلس پیگیری شود. تمامی این حرف ها و قول و قرار ها باید در بودجه سال 85 پیش بینی می شد و به مرحله اجرا در می آمد ولی به دلایلی این اتفاق نیفتاد.

این بار جامعه فوتبال امیدوار است تا بتواند نظر مجلس را برای این امر جلب کند. هرچند این حق تیم‌هاست که از محل پخش تلویزیونی بازی‌هایشان مبلغی را دریافت کنند ولی مهم این است که صدا و سیما به عنوان پخش‌کننده بازی‌ها، باید از کدام محل درآمد باید چنین بودجه ای را فراهم کند. فوتبال دولتی ما که به اعتقاد کارشناسان، نباید واژه حرفه‌ای برای آن به کار برده شود، اگر بودجه‌ای در مجلس برایش تصویب شود، جز وابستگی هرچه بیشتر به بودجه دولتی، نتیجه دیگری در بر ندارد چرا که حق پخش تلویزیونی قرار است از وابستگی باشگاه‌ها به دولت بکاهد ولی آیا در راه رسیدن به این هدف، مسیر درستی پیموده می‌شود؟

آخرین باری که به شکل جدی به موضوع حق پخش تلویزیونی پرداخته شد، دی ماه سال 84 بود. خبرهایی که شنیده می‌شد این بود که قرار است درصدی از درآمد حاصل از حق پخش به باشگاه‌ها پرداخت شود که در آن زمان رسانه‌ها از این اتفاق به عنوان رنسانسی در فوتبال ایران تعبیر کردند ولی اتفاقی که پیش بینی می شد رخ داد و پس از آن پرونده این جریان بسته شد و تا به امروز هم زور فوتبال به تلویزیون نرسیده است.
به هر حال قرارداد فدراسیون فوتبال ایران با مسئولان صدا و سیما در زمینه برای حق پخش تلویزیونی مسابقات فوتبال ایران به مدت سه سال با مبلغ 96 و نیم میلیون تومان امضا شده و باشگاه ها برای فرار از بحران های مالی و برای آنکه تمرین حرفه ای را در چرخه صنعت فوتبالی داشته باشند تلاش دارند که هر چه زودتر مبالغ حق پخش را دریافت کرده و به حیات ورزشی خود ادامه دهند.

گزارش از علیرضا شاملو
انتهای پیام/