رفتارهای اجتماعی هر جامعه برخاسته از بطن کنش ها و واکنش های اجتماعی آن جامعه نسبت به رخدادهای پیرموان افراد آن است که برخی از این رفتارها در کشورهای مختلف، ریشه سنتی و تاریخی دارد و این ریشه با نشانه های اسطوره ای یا ایدئولوژیک برای مردم باز تعریف می شود.

از این دست می توان به آیین 'یک دقیقه سکوت ' در برخی کشورها اشاره کرد که به نظر می رسد غرب در راستای تحکیم فرهنگ خود، آن را به عنوان یک مولفه فراگیر جهان شمول، برای احترام به مردگان نهادینه ساخته باشد.

قاعدتا جهان شمولی آیین هایی از این دست در دنیای امروز دلیلی بر حقانیت و منحصر بفرد بودن آنها نمی تواند باشد و نگاه جزمی به مقوله هایی که به مدد رسانه های غالب غربی، بی بدیل قلمداد می شود، می تواند زمینه ساز پذیرش بی چون و چرا فرهنگ غرب در بقیه نقاط جهان شود.

در بسیاری از اجتماعات بشری امروز جهان، گاهی این سکوت علاوه بر ادای احترام به درگذشتگان، نشانه اعتراض به واقعه یا کشته شدن فردی بی گناه نیز است که این قاعده، باب بیشتری از جهان شمولی نسبت به گمانه های دیگر' سکوت ' در برابر احترام به مردگان دارد.

نظریه پردازان علوم اجتماعی، نظریه سکوت به احترام در گذشتگان را در راستای ایده ' سکوت آفرینش ' قلمداد می کنند که براساس این نظریه نخستین انسان در سکوت محض پا به عرصه گیتی گذاشت و مردن انسان نیز باید در سکوت محض باشد، پس به احترام مردگان بایستی سکوت کرد.

این در حالی است که برخی ها ادعا دارند که تاریخ شناسی باستانی نشان می دهد نخستین بار پس از مرگ ' سیاوش ' مردم به احترام او برای یک روز سکوت کردند و این سکوت را برخی از اسطوره شناسان به مرگ سهراب نسبت می دهند.

اما به صورت رسمی و دیپلماتیک، سکوت برای مردگان در آیین های مختلف، پس از آن باب شده که در جریان بازدید شاهزاده لهستانی از اروپا، به او حمله شد و جریان سیاسی پروتستانیزم در نشانه اعتراض به کشته شدن این شاهزاده اعلام سکوت سیاسی کرد.

در بین ادیان مختلف نیز سکوت کردن برای احترام به درگذشتگان وجود دارد و این سکوت خاستگاهی تاریخی و ایدئولوژیک دارد.

آنها معتقدند که مردگان در سکوت اند و برای ادای احترام به مردگان باید سکوت پیشه کرد و روح خفته آنها را بیدار و متلاطم نکرد.

اما در اسلام، با توجه به اعتقاد به معاد که طبق آن روح انسان ها در جهانی دیگر حضور خواهد یافت، اعمالی مانند 'باقیات الصالحات ' به عنوان عملی برای نکوداشت درگذشتگان، میراثی معنوی به شمار می رود.

در اسلام حیات پس از مرگ به عنوان اصلی از اصول دین پذیرفته شده است به همین دلیل نیز پس از مرگ انسان، اطرافیان و دیگر مؤمنان اعمال واجبی را برای تسلی روح فوت شده انجام می دهند.

در عصر مدرن کنونی گرچه به نظر می رسد سکوت برای اموات به شکل آیینی جهانی در آمده و این سکوت کردن ممکن است در برخی از اجتماعات حتی اسلامی نیز مورد پذیرش افراد آن جامعه قرار گرفته باشد، اما این روند نباید ما را از آداب اصیل اسلامی خودمان در ارتباط با این مقوله ها باز بدارد.

اکنون در بسیاری از میادین ورزشی، فستیوالهای فرهنگی، هنری و اجتماعی، جشنواره ها و همایش های برای مردگان اعلام سکوت می شود و برخی از افراد بدون تبارشناسی ایدئوژیک این نوع سکوت، به نشانه جهانی شدن آن را اجرا می کند.

این در حالی است که سکوت کردن برای مردگان در مجامع ورزشی نخستین بار از طریق یکی از اسقف های اعظم واتیکان در بازی های جهانی مکزیک بنا نهاده شد.

در آن سال این اسقف مکزیکی به احترام درگذشت پلیسی در فرانسه اعلام کرد که تماشاگران سکوت کنند و سپس نشانه صلیب را روی سینه خود با انگشت نشان دهند.

از آن پس بود که به صورت رسمی این ادای احترام به مردگان وارد ادبیات دیپلماسی برخی از کشورها شد و در بسیاری از میادین ورزشی نیز از سوی کنفدراسیون ها و اتحادیه ها مورد پذیرش رسمی قرار گرفت.

اما اسلام در این باره تاکید دارد مسلمانان برای مردگان قرآن بخوانند و به یاد اموات و گذشتگان باشند.

از پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نقل شده است:' مردگانتان را که در قبرها آرمیده اند از یاد نبرید. مردگان شما امید احسان شما را دارند، مردگان شما زندانی هستند و به کارهای نیک شما رغبت دارند. آنها خود، قدرت انجام کاری را ندارند، شما صدقه و دعائی به آنها هدیه کنید'.

سوره‎های؛ فاتحه، یس، صافات، تبارک، احزاب، آیة الکرسی، هفت مرتبه' اناانزلناه ' را می توان خواند و ثوابش را به اهل قبور اهداء کرد، اهل قبور نیازمند به استغفار و طلب رحمت و اهداء ثواب هستند.

بنابر این اهداء ثواب و طلب مغفرت برای اهل قبور نافع است و از طریق اهل بیت ـ علیهم السّلام ـ توصیه شده است.

خواندن سوره‎هایی از قرآن در حالت احتضار مانند سوره‎های؛ یس، صافات، احزاب، آیة الکرسی، آیه 54 سوره اعراف، و سه آیه آخر سوره بقره در روایات توصیه شده است.

تمام این موارد نشان از غنی بودن دین اسلام در انجام امور مربوط به اموات دارد که به علت دلایلی از قبیل حاکمیت فرهنگ غربی در جوامع اسلامی، پذیرفته شدن بی چون و چرای مصادیق این فرهنگ در نزد روشنفکران مسلمان و بی توجهی به نقش رسانه ها در نهادینه ساختن مولفه های فرهنگ اصیل اسلامی مورد غفلت قرار گرفته است.

و جای تاسف این است که حتی عمل به این امور دینی از سوی کسانی که آگاهانه یا ناآگاهانه فرهنگ غربی را مترادف با فرهنگ تمدن امروز جهان تلقی می کنند، نشانه بی تمدنی تلقی شود.

طبیعی است که یکی از اقدامات خوب برای شادی روح اموات در دین مبین اسلام، نثار صلوات و فاتحه در کنار برخی دیگر از اقدامات همچون قرائت قرآن برای روح اموات است، درصورتی که در برخی از ادیان همچون مسیحیت که قابل احترام برای ما مسلمانان نیز است، انجام سکوت برای اموات جزو رسوم است، اما لزوما در دین اسلام اینگونه نیست.

این انتظار وجود دارد که در جمهوری اسلامی ایران که احکام دین مبین اسلام در آن جاری است و کشور و مردم از فرهنگ غنی برخوردار هستند برخی از مصادیق و مظاهر فرهنگ های وارداتی جای خود را به ارزش های اصیل اسلامی بدهند تا جریان پویای دین اسلام جامعه را به سوی تعالی هدایت نماید./

اخبار استانها/7359 /1871